İnsan niye yaşar? Soyunu devam ettirmek için mi? Adına dünya dediğimiz maddi evrenin yasalarınca hayatta kalmak, bu çerçevede ilerlemek, yükselmek için mi? Yoksa sırra ermek için mi? Eğer öyleyse sır nedir? Bu soruya cevap vermek öyle güç ki, Bosnevi’nin 19.yy’da dediğine geliveririz hemen: “Sırrım sır olmuştur sırrım bilince”. Denizdeki tek bir dalgayı takip etmek, gökyüzündeki yıldızları saymak, ağaçların şarkısını dinlemek gibi anlaşılabilir, olası, bir o kadar imkansız ve yine de vazgeçilmezdir sırra erme çabası. Bu yüzdendir ki dünya söz konusu heveste ilerlemek için çeşitli araçlarla doludur; vahşi doğa, sanat, dini ve batıni inançlar. Ve elbette kültürel okumalar yapan şahane araştırmacılar…

İslam araştırmaları ve Türk-İran bölgesi düşünce tarihi uzmanı, Thierry V. Zarcone. Modern Türk ve Orta Asya tarihine ilişkin çeşitli kitaplara imza atan yazarın temel çalışma alanlarından biri de Osmanlı İmparatorluğu, Türkiye, Orta Asya ve Doğu Türkmenistan’da sufizm tarihidir. Hal böyle olunca da ortaya son derece ilgi çekici çalışmalar çıkmıştır. Tıpkı elimizdeki “İslamda Sır ve Gizli Cemiyetler” gibi…

“İslamda Sır ve Gizli Cemiyetler”de, daha çok Osmanlı İmparatorluğu’ndaki gizli cemiyetlerin tarihine, bunların algılanış biçimine, nasıl yorumlandığına ve dönüştürüldüğüne odaklanmış Zarcone. Masonik örgütlenme biçiminin 18. yy’dan itibaren Osmanlı coğrafyasında bilinmeye başlandığını ve kendi kültürleriyle aşinalığından ötürü Osmanlı İmparatorluğu’nda yerleşip yaygınlaşma fırsatı bulduğunun altını çizen yazar tam bu noktada Doğu ve Batı kültürünün ayrıldığı önemli bir noktayı işaret ediyor: “Osmanlı ve İranlı, masonlukta insanın tekamülünü amaçlayan manevi bir yol ve siyasal sistemlerde reform yapabilecek bir fikir cemiyeti bulur.  Doğu’da birleşen bul yol, Batı’da birbirinden kopmuş, ayrılmıştır.”  İşte bu önemli farklılık gizli cemiyet anlayışının sırtına İslam ve Doğu kültürü giysilerini geçirerek bir anlamda mükemmelleştirilmesi, düzeltilmesi ve dönüştürülmesini sağlar.    

Doğu’nun gizli cemiyetleri, ritüelleri, kapalılıkları, zamanlarının siyasetini, kültürünü, ekonomisini etkileme biçimleri, gizli işaretleri, sembolizmleri ve misyonları bir yana, ortak bir potada buluşurlar hep: Sır… Tıpkı carbonarolar ve masonlar gibi… İyi korunan ama her zaman da ihanete uğrayan bir sır. İşin ilginç kısmı, çeşitli edebiyat eserlerine konu olması, kültürel hayatta eleştirilerden bolca nasibini alması, hükümdarlardan devlet yöneticilerine dek pek çok yüksek meraka mazhar olmasına rağmen, söz konusu sır, araştırmacıların ilgisini çekmemiştir. Gizli cemiyetlerin İslam’daki dini ve felsefi rolü, merkezinde yer aldığı sosyolojik anlam ve çeşitli boyutları hemen hiç sorgulanmamıştır. Üstelik Zarcone’un araştırmasında kısmen doldurduğu bu alan, gizli cemiyetlerin yapısal özelliklerinin, temel ayrılıklarının ya da aykırılıklarının da göstergesidir. Yani bir gizli cemiyet “sırra” erme biçimiyle, izlediği simge yoluyla kendini belli etmektedir.

Dolayısıyla gizli cemiyetlerde sır konusuna ayrı bir bölüm açmış Zarcone. Sufi tarikatlarını ve özelikle de Bektaşiliği, hem bir sırlar cemiyeti hem de erginlenmeci bir cemiyet olarak tanımladığı masonluğun Doğudaki tezahürü olarak yorumlamaktadır. Bu tartışmalı yorumu özellikle Bektaşiliğin örgütlenme biçimini ve sırrı koruma tavrını tarih içinde, çeşitli örneklerle ele alarak temellendirmiş, diyebilirim.

Bütün bunların yanı sıra İttihat ve Terakki’den Tarikat-ı Salahiyye’ye tarih içinde kültürel ve siyasal hayata damgasını vurmuş irili ufaklı pek çok masonik örgütlenme biçimlerine de ayrıntılarıyla yer veren çalışma, bir yanıyla geçtiğimiz üç yüzyılın farklı bir kültürel okumasını da yapıyor. “Sır”ın peşine düşenlerin dikkatine…