Sabitfikir
Künye | Yazarlar | Giriş Yap

Eleştiri

Eleştiri

''Eteklerine Tırmanmadan Dağın Yüksekliği ölçülemez''



Toplam oy: 8
İbn Tufeyl felsefi görüşleriyle hem Doğu’yu hem de Batı’yı etkiledi. Onun Batı felsefesinin gelişimindeki etkisi bilhassa 1349 senesinde Hay b. Yakzan’ın Moise de Narbonne tarafından İbranice’ye tercüme ve şerh edilmesiyle başladı. Onun fikirleri başta talebesi Bitrûcî olmak üzere takipçileri tarafından sonraki nesillere aktarıldı.

1970-80 kuşağı çocuklarının hemen hepsi Hay’ı bilir. Televizyonda çizgi film oranının nispeten daha sınırlı olduğu dönemlerde, ıssız bir adada geyiklerle hayat süren, anne geyiğin şefkatiyle bir mağarada çocukluğunu geçiren ve daha sonra hayatı sorgulayan Hay hepimizin yakın arkadaşıydı. Muhtemelen bu dönemde yaşayan çocukların hemen hiç birisi izlediğimiz çizgi filmin İslam dünyasının önemli felsefecilerinden birisi olan Endülüslü İbn Tufeyl’in kaleme aldığı felsefi bir eser olduğunu bilmiyordu.

 

İbn Tufeyl, Lütfi Şeyban’ın Endülüs Âlimleri isimli kitabında onlarca örneğini verdiği hem İslâm hem de Batı düşüncesini derinden etkileyen pek çok âlimden sadece birisiydi. O, Ortaçağ İslam dünyasında tıp, felsefe, astronomi alanlarında adından söz ettirmiş, eserleri farklı coğrafyalarda okunmuş, fikirleriyle pek çok âlimi etkilemişti. Bu büyük âlim, geçtiğimiz ay Vakıfbank Kültür Yayınları tarafından neşredilen, Finlandiyalı felsefe profesörü Taneli Kukkonen’in yazdığı İbn Tufeyl: Aklın Yaşamı başlıklı monografi vesilesiyle bir kez daha gündeme geldi. Bu sayede hem Hayy b. Yakzan hem de onu ete kemiğe büründüren büyük filozof günümüz okuyucusuna yüzyıllar öncesinden bir kez daha seslenme imkânı buldu.

Hatırı sayılır itibara sahipti
İbn Tufeyl 1185 senesinde hayata gözlerini yumduğunda cenazesine katılanlar arasında Muvahhid hükümdarı Ebû Yusuf Yakub el-Mansur da bulunuyordu. Bu durum, büyük âlimin sadece devrinin bilim adamları ve talebeleri arasında değil Marakeş Sarayı’nda da hatırı sayılır bir itibara sahip olduğunun ispatıydı. Ortaçağ âlimlerinin genel karakteristiği olan farklı ilim dallarında ihtisas sahibi olmak İbn Tufeyl için de geçerli bir durumdu. O da pek çok alanda eğitim görmüş, tıp, astronomi ve felsefe sahasında önemli bir isim haline gelmişti. O, kendisini derinden etkileyen ve İslam dünyasında “İkinci Aristo” olarak kabul edilen Fârâbî’nin aksine saray ve iktidarla daha yakın ilişkiler kurmuş, harikulâde tıp bilgisi sayesinde saray hekimliğine getirilmiş, Muvahhid halifesi Ebû Yâkub Yusuf’un ve onun oğlu Ebû Yusuf Mansur’un yakın desteğini görmüştü. Burada oldukça aktif bir şekilde halifenin politikalarını desteklediği anlaşılmaktadır. Halifenin vezirliğini yaptığına dair bazı rivayetlerin varlığı İbn Tufeyl’in saraydaki etkisini ortaya koyar. O, Ebû Yâkub Yusuf’un isteğiyle Hıristiyanlara karşı cihad etmenin faziletine dair bir risale de kaleme almıştı. Endülüs coğrafyasında diğer âlimler arasında biraz daha öne çıkması biraz da halife ile olan bu yakınlığı ile ilişkiliydi. Seyahat için Gırnata/Granada’dan ayrıldığı zaman yol arkadaşı Muvahhid hükümdarının oğlu olması, İbn Tufeyl’in iktidar zümreleriyle her zaman içli dışlı olduğunun açık bir göstergesidir.
Talebeliği sırasında eserlerini okuduğu Aristo ve Fârâbî’nin yanı sıra, kendisi gibi Endülüs’lü bir diğer âlim olan İbn Bâce, İbn Sinâ ve Gazzâlî de etkilendiği diğer âlimlerdi. Bununla birlikte ilerleyen zamanda, bazı konularda adı geçen filozofları eleştirmekten de geri kalmayacaktır.
Yaratılışın hakikatini tefekkür etmeye büyük önem verirdi
İbn Tufeyl de Fârâbî gibi inzivaya yani kendini toplumdan soyutlayıp “Yaratılış”ın hakikatini tefekkür etmeye büyük önem verirdi. İbn Tufeyl’in en önemli ve okunan eseri hiç şüphesiz Hay b. Yakzan idi. Hay b. Yakzan tasavvufi ve felsefi bir eser olmanın yanı sıra yazarının dünyaya bakışını ortaya koyuyordu. Eserin ana teması varlık problemi idi. İbn Sina başta olmak üzere pek çok âlimin kafasını meşgul eden bu problem, Hay b. Yakzan üzerinden İbn Tufeyl tarafından da sorgulandı. İlhan Kutluer’in ifadesiyle “Hay, fiziki varlığı ile tabiatın bir parçası olmakla birlikte uygulama ve bilme imkânlarıyla tabiatı müşahede eden, tabii varlık alanındaki temel düzen ve işleyiş hakkında düşünen, akıllı bir canlı olarak yeryüzündeki mevcudiyetini anlamlandıran gözlem alanı ötesindeki metafizik varlık fikrine varan ve nihayet manevi tecrübeler sayesinde bir takım metafizik bilgilere ulaşan ideal özneyi temsil ediyordu”. İbn Tufeyl adlı eserin yazarı Taneli Kukkonen’e göre ise; “Hay, bir bebekten kusursuz bir insana evrilişi tasvir ediyordu”.
İbn Tufeyl, insanın varlık ve hakikati gözlem ve tecrübe ile fark edebileceğini düşünüyordu. Bu nedenle Hay b. Yakzan’ı bu çerçevede kurgulamıştı. Bu yaratıcı Tanrı fikrine ulaşmanın zorlu bir yoluydu. Yine Kutluer’e göre: “Tabiatın bağrında hayatını devam ettirebilmek için çeşitli aletler yapma çabasının yanında, varlığı anlamlandıran gayreti içine giyen Hay, mantıki aktarım yoluyla tabiattaki işleyiş, bütünlük, düzen ve gayenin akledilir ve soyut gerçekliğine bütün bu kozmolojik delillerle de yaratıcı Tanrı fikrine ulaşacaktır.” Bu eser aynı zamanda tefekküre dalmanın hakikati keşfetmedeki önemini de vurgulayan güzel bir örnekti. Hakikate ulaşmak ancak onun için gayret etmek, onu tabiatta müşahede etmek ile mümkündü. Tanrı-âlem-insan bağlamı doğru bir şekilde ancak bu şekilde anlamlandırılabilirdi. Kısacası dağın yüksekliğini anlayabilmek ancak onun eteklerine tırmanmakla anlaşılabilirdi.
İbn Tufeyl felsefi görüşleriyle hem Doğu’yu hem de Batı’yı etkiledi. Onun Batı felsefesinin gelişimindeki etkisi bilhassa 1349 senesinde Hay b. Yakzan’ın Moise de Narbonne tarafından İbranice’ye tercüme ve şerh edilmesiyle başladı. Onun fikirleri başta talebesi Bitrûcî olmak üzere takipçileri tarafından sonraki nesillere aktarıldı. Hay b. Yakzan her ne kadar özgün bir esermiş gibi gösterilse de Jack Goody’nin Tarih Hırsızlığı adını taşıyan kitabında da ısrarla vurguladığı Batı merkezli “Tarih Hırsızlığı”nın bir neticesi olsa gerek, Daniel Defoe’nin Robinson Crouse adlı meşhur romanının da ana fikrini meydana getirmişti.

Yorumlar

Yorum Gönder

Yeni yorum gönder

Diğer Eleştiri Yazıları

Takvimler 1990’lı yılları gösterirken “bilimkurgu mu yoksa kurgubilim mi” diye özetleyebileceğimiz bir tartışma vardı. İngilizce “Science fiction” kavramına dilimizde bir karşılık arayışı devam ediyordu o yıllarda. Hâlâ da mesele tam olarak çözülmüş değil. Zira Türk Dil Kurumu’nun tercihi “bilim kurgu” olsa da hâlâ bilimkurgu şeklinde yazmayı tercih edenler azımsanmayacak kadar çok.

Uzun ve ‘yeni bir dünya’ düzenine alışmaya çabaladığımız bir yılı geride bırakmak üzereyiz. Eskiden, çok da eski değil, geçen yıl aralık ayında yeni yıla umutla girmiştik oysaki… Tüm hayatımız değişti. Pandemi nedeniyle yeni alışkanlıklar edindik hepimiz. Evden çıkarken cüzdan, anahtar ve telefon kontrolü yaparken ilk sıraya maskeyi ekledik bu yıl.

Edebiyatın hemen her dalında eser vermek, sanırım 19’uncu de Lorme “Aşk Çelengi” demekmiş. yüzyıl şairlerinin bir özelliğidir. Onlar şiir yazar, hikâyeye bulaşır, romanla uğraşır, deneme ve piyesleriyle de anılırlar. Mesela Türk edebiyatında Namık Kemal de öyledir. Abdülhak Hamit Tarhan, Ahmed Midhat Efendi… Örnekler çoğaltılabilir. Victor Hugo da aynı kuşaktandır.

Edebiyat ve sanat tarihi, zamanın ya da kitlelerin efsaneleştirdiği ancak kendilerine atfedilen değerin ne kadarına layık oldukları şüpheli sayısız isimle doludur. Bir eseri sevmek çoğu zaman onu ortaya koyanın kusurlarını görmezden gelmemiz için yeterlidir. Ne yazık ki gerçeklerle doğrularımızın tartıldığı terazide, gerçekler daima ağır basar.

Pandemiden önce yapabildiğim endişesiz, serbest seyahatlerimden biri Tiflis’e idi. Tiflis, Sovyet mirasına yer yer sahip çıkan, yer yer de bu mirası reddeden yapısıyla ikircikli bir kent. Tarihin gördüğü en zalim liderlerden Stalin’in Gürcü olması ikircikli yapıyı pekiştiriyor.

Kulis

Mİm Kemâl Öke: ''Engelin Hakikati ‘İçimiz’dekidir. Nefsimiz!''

ŞahaneBirKitap

Reenkarnasyon, tarih boyunca birçok coğrafyada bazı farklılaşmalarla olsa da kendisine yer buldu. Dilimize de ruh göçü adıyla aktarılan bu kavram, ruhun bir bedenden diğerine geçerek varlığını sürdürdüğüne dair bir inanç.

Editörden

“Ev ki ayrıntıdır. Susmalar, küçük sevinçler, küçük acılar, küçük konuşmalar, küçük yalnızlıklar...Hepsi hepsi.” Tüm dünyayı eve sığdırmaya çalıştığımız şu günlerde İlhan Berk’in evle ilgili metnine bile küçük şeyleri konu etmesi o kadar güzel ki. Siz nasıl düşünürsünüz bilmem ama bana göre de evle ilgili olan her şey “küçük”tür.