Sabitfikir
Künye | Yazarlar | Giriş Yap

Eleştiri

Eleştiri

Ortaçağ'ın Ruhunu Anlamak



Toplam oy: 10
Zihinlerimize ‘karanlık’ olarak kodladığımız ve popüler kültürdeki temsillerini gördükçe ‘iyi ki bu çağda yaşamamışım’ dediğimiz Ortaçağ’ın ruhunu olduğu gibi aktaran bir kitap önereceğim size: Huizinga’nın Ortaçağın Sonbaharı… Kitabın, geçmişe dair ‘mekanik’ ve ‘durağan’ bakışınızı yok edeceğinden emin olun.

Fransa’nın Paris kentinde 1396 yılının ekim ayında kiliselerin çanları kent sakinlerini uzun sürecek bir yasa davet için hiç durmamacasına çalıyordu. Kral VI. Charles dâhil herkes şiddetli bir mateme tutulmuş; Valois Hanedanı’nın amansız düşmanları bile ‘Son şansımızı yitirdik… Şimdi neler olacak?’ diye titrek mum alevlerinin eşliğinde sabahlara dek düşünüyordu. Korku ve intikam hissi kol kola büyüyor, bu ‘karanlık’ günlerin her anına sızan kesifliği daha da artırıyordu. Çocuklar düşlerinde artık ‘acımasızca yaklaşan barbarların seslerini’ duyuyor, teselli bulamadıkları tedirginliklerine büyüklerini bu denli çaresiz görmenin şaşkınlığı da ekleniyordu.

 

İşte bu Ortaçağ’ın sonlarında (Johan Huizinga’ya göre sonbaharında) standart duyguların -farklı olarak hepsinin bir arada ve yüksek dozajda- yaşandığı bir geceydi. Korku, duygusal patlamalar, intikam hissi, dindar bir adanmışlık, umut vs… Çünkü, başını Fransız şövalyelerin çektiği Haçlı Ordusu 25 Eylül günü Tuna kıyısında yer alan kent Niğbolu’da Yıldırım Bayezid önderliğindeki Osmanlı kuvvetlerine mağlup olmuş ve tamamen imha edilmişti. Başta Jean de Nevers olmak üzere Eu Kontu Philippe d’Artois, La March Kontu Jacques de Bourbon, Enguerrand de Coucy, Henry de Bar ve Guy de la Trámouille ile Mareşal Boucicaut gibi asilzadeler esir alınmış, alınan duyumlara göre zincirlenerek Osmanlı başkentine götürülmüştü. Ortaçağ Avrupa’sının standart ‘duygularına’ artık ‘Türk korkusu’ da eklenmişti. Gelecek, bu ‘aşırılıkların’ eşliğinde belirlenecekti.

Tarihin “sosyal alanı” 
Tarihçilik uzun bir dönem ‘siyasal’ düzlemde ele alındı. Savaşlar, anlaşmalar, kazananlar, kaybedenler, orduların düzeni, devletlerin ve hanedanların kurulum ile yıkılım süreci merak edildi, o kadar. Bilhassa İkinci Dünya Savaşı sonrası döneme kadar ‘siyasal’ olanın ötesine geçilmedi. ‘Göçebelerin’ tarihi de ‘barbar kavimler’ olduklarından pek merak edilmiyor, Avrupa merkezli ‘başarı hikâyeleri’ tarih ilmini sathi bir alana hapsediyordu. Ama bugün artık ‘sosyal tarihçilik’ denen bir alandan bahsediyoruz: iktisat tarihi, kültürel tarih, şehir tarihi gibi konular üzerine çalışan ve uzmanlaşan önemli müellifler var. Johan Huizinga bu ‘akımı’ erken fark edenlerden. Daha 1897’de Hint tiyatrosu üzerine çalışmalar yapmıştı. Ortaçağ Avrupa’sının ‘sosyal tarihi’ üzerine yaptığı çalışmalar ise Birinci Dünya Savaşı sonrasına rastlar. Tarihin ‘siyasal’ alanı size Niğbolu’da Fransızların yenildiğini söyler, ‘sosyal’ alanı ise çocukların gördüğü kâbuslardan bile bahsedebilir. Peki, bunun bize ne faydası vardır?
Tutkular belgelerde yer almaz
“Resmi belgelere dayanarak (ya da bu belgelere dayanarak yazılmış kitapları okuyarak) Ortaçağ tarihini öğrenen günümüz okuru, Ortaçağ ruhunun son derece heyecanlı oluşunu asla yeterince anlayamaz. Çoğunlukla resmi kayıtlara dayanan tablo, o kayıtlar ne kadar güvenilir olursa olsun bir unsurdan yoksun kalacaktır: “Gerek hükümdar gerekse halkı etkileyen şiddetli tutkudan...” Bu cümleler adeta erken bir ‘sosyal tarihçilik’ manifestosudur. Her dönemin ruhu olduğunu ve bu ruhun insan davranışlarına etki ettiğini bilmek sizi en hafifinden anakronizmden koruyacak ve geçmişe ait taşların yerlerine daha iyi oturmasını sağlayacak. Tarihin bir ‘ezber’ alanı olmadığını fark edecek ve geçmişin bir ‘düşünce ortamı’ndan çıktığını ve geleceğin de bugünün ikliminin tesiriyle oluşacağını bileceksiniz.
Johan Huizinga’nın Alfa Yayınları’ndan çıkan kitabı Ortaçağ’ın Sonbaharı, alt başlığında “14 ve 15. Yüzyılda Fransa ve Hollanda’da Yaşam, Düşünce ve Sanat Formlarına Dair Bir İnceleme” ifadesi yer alsa da ‘evrensel’ sosyal meselelere eğilen ve her toplum için ipuçları barındıran ‘ulus üstü’ bir çalışma.

Yorumlar

Yorum Gönder

Yeni yorum gönder

Diğer Eleştiri Yazıları

İlk romanımın dosyasını yayınevine gönderdikten sonra yayıncımla görüşme günlerini iple çeker olmuştum. Çok sevdiğim kelimelerimin lezzetinin nasıl olduğunu merak ediyordum. Genel olarak beğenildi ve kıymetli Melike Günyüz ile kitabım üzerine konuşma keyfini doyasıya yaşadım.

Suçlar ne denli çeşitliyse, suç edebiyatındaki polis imgesi de o denli çeşitlidir. Yakışıklı, karizmatik, zeki, iyi, kötü, babacan, sert… Alman yazar Volker Kutscher, kitabı Islak Balık’ta adeta ihtimaller dahilindeki polis tiplerini harmanlayarak oluşturduğu son derece ortalama bir karakterin, gayet sürükleyici hikayesini anlatıyor okuyucuya; dedektif Gereon Rath.

 

Kelimeler içinde deneyimlerin, fikirlerin ve düşlerin aktığı bir nehir yatağı benim için. Dünyayla bağımı bu nehrin uzayıp dört bir yana yayılan kolları aracılığıyla kuruyorum. Kelimelerin harflerden değil de anılardan oluştuğunu düşünürüm sık sık. Bellek sayısı kadar mana içeriyorlar bana kalırsa. Bu manaları keşfetmenin yolu da daha çok hikâye dinlemekten, okumaktan geçiyor.

Şiirde, mimaride, edebiyatta, hatta musikide sanatın en yüksek örnekleriyle bütünleşen dini tecrübe, sanki sinema sanatı söz konusu olduğunda o cömert ilhamlarını esirgemiş gibidir.

Bir şiirin içinde tarihler geçiyorsa, şiirle tarih arasında kurulması elzem bağları hatırlarım ilk elde. Tarihsiz şiir de, şiirsiz tarih de muhaldir. Bilincimizin dehlizlerinde iki fiyakalı dedektif gibi dolaşır her ikisi de. Birini diğerinden ayırmak ne derece mümkün? Türkçenin tarihi şiirimizin de tarihi değil midir bir bakıma? Bu bağı nerede aramalı?

Kulis

''Alimlerin Yaşadığı Evde Kedi de Alim Olur''

ŞahaneBirKitap

Rumen düşünür E. M. Cioran, kendisiyle yapılan söyleşilerden mürekkep bir kitap olan Ezeli Mağlup’taki söyleşilerinden birinde, kendi yazma serüveni üzerine şunları söyler: “Eminim ki eğer kâğıtları karalamasaydım, uzun zaman önce kendimi öldürmüş olurdum.

Editörden

Çoktandır

Öylesine uzak ki bize

Afrika.

Hatıraları bile yaşamıyor artık

Tarih kitaplarının resmettiklerinden

Ve kanımıza karışan

Kanımızdan taşan şarkılardan başka

Şarkılar

Zenci diline yabancı

Ve hüzünlü kelimelerle söylenmiş.

Çoktandır

Öylesine uzak ki bize

Afrika.