Sabitfikir
Künye | Yazarlar | Giriş Yap
sabitfikir - dergi

Eleştiri

Eleştiri

Sokrates okumamızı neden istemiyordu?



Toplam oy: 384
Maryanne Wolf // Çev. Ferit Burak Aydar
Koç Üniversitesi Yayınları
Bir akademisyenin elinden çıktığı halde sadece akademisyenleri değil, okuyan herkesi ilgilendiren bir kitap bu.

Thomas Mann, alfabenin doğuşuna ilişkin “Kanun” adlı kısa hikayesinde anlatıyor: Tanrı, Musa’dan 10 emrini dünyadaki her insanın anlayabileceği biçimde iki tablete oymasını ister. Fakat Musa işin içinden bir türlü çıkamaz; Mısır’da ve Akdeniz bölgesinde kullanılan semboller, emirleri aktarma konusunda yetersiz kalmaktadır çünkü. Bir süre sonra Musa, nesnelere karşılık gelen değil, konuşurken çıkardığımız her ses için bir sembol barındıran ve her halkın kendi dilini kağıda dökmek için kullanabileceği evrensel bir yazı sisteminin gerekliliğini fark eder ve icat ettiği bu sistemi Tanrı’nın emirlerini tablete oymak için kullanır. Diyebiliriz ki, Thomas Mann bu hikayesiyle alfabenin işlevselliğini vurgulamakta, bir yandan da konuşurken çıkardığımız seslere ilişkin artan bir farkındalık –yani daha komplike beyin fonksiyonları– talep ederek evrimleştiğini göstermektedir. Öte yandan, Mann’ın hikayesine biri parantez açacaksa, şaşıracaksınız ama, o da Sokrates olacak, Musa’nın emirleri yazmasına karşı çıkacaktır. “Kanun” adlı bu hikayeyi ve Sokrates’in hayatında tek bir kelime bile yazmadığını aktaran Proust ve Mürekkepbalığı kitabına göre, Sokrates yazıyı “canlı konuşma” alışkanlığını körelten “ölü bir söylem” diye niteliyor, kitapların çok okuyanın çok bildiğini sanması gibi riskler taşıdığını savunuyordu. İronik biçimde, bu itirazları öğrencisi Platon tarafından kağıda döküldükleri için biliyoruz.

 

“Sokrates’in bundan iki bin küsur yıl önce okuryazarlık konusunda gündeme getirdiği sorunların 21. yüzyılın başında birçok kafa kurcalayıcı meseleyi ele aldığını fark ettiğimde şaşırmıştım. Sokrates’in sözlü kültürden yazılı kültüre geçişe dair kaygıları ve bunun özellikle de gençler için teşkil ettiğini düşündüğü riskler çocuklarımızın dijital bir dünyaya dalıp burada kaybolmalarına dair endişelerimle örtüşüyordu.” Proust ve Mürekkepbalığı’nı kaleme alan Maryanne Wolf’un endişeleri sürpriz veya yersiz değil şüphesiz. Dijital dünyanın bizi maruz bıraktığı bilgi bombardımanı –Sokrates’in önemini savunduğu– her bilginin altında yatanları çıplak bırakacak kadar sorgulanmasını neredeyse imkansız hale getirip okuduklarımızı içselleştirecek zamanı bize tanımasa da, Sokrates’in esas korktuğunun okumak değil, lüzumsuz bilgi ve onun doğal sonucu olan yüzeysel anlayış olduğunu akılda tutmak gerek. Şöyle diyordu o: “Her söylev bir kez yazıldıktan sonra, artık her yeri dolaşmaya koyulur. Ona kulak kesilenin de onunla hiç işi olmayanın da eline geçer ve kime konuşup kime konuşmaması gerektiğini bilmez. Hırpalandığında ve haksız yere kötülendiğinde ise hep babasının yardımına ihtiyaç duyar; çünkü ne kendisini koruyabilecek ne de zorluklarla baş edebilecek gücü vardır.”

Okuma merkezi diye bir yer

 

Boston’da Tufts Üniversitesi’ndeki Pearson Çocuk Gelişimi Bölümü’ne bağlı Okuma ve Dil Araştırmaları Merkezi’nin başındaki Maryanne Wolf, disleksiden (okuma güçlüğü) mustarip kişileri incelemenin beynin okuma sırasında izlediği yolu keşfetmenin etkili bir yöntemi olduğunu ifade ediyor. Disleksinin beynin okuma merkezindeki bir problemden kaynaklanmadığını çünkü beyinde böyle bir merkez bulunmadığını belirten Wolf, doğrudan okumayla ilişkilendirebilecek bir genetik kodlamadan bahsedilemeyeceğini, her çocuğun okumayı sökerken insanlığın yüzlerce yılda attığı adımların üzerinden hızlıca geçtiğini, okumak için beynin farklı bölgelerinin birlikte çalışmayı öğrendiğini ve usta bir okurda bu işbirliğinin yazıdaki manayı çözmeye zaman tanıyacak kadar otomatikleştiğini anlatıyor.

 

 

 

"Disleksi okuma bozukluğu değildir," diyen Britanyalı nöropsikolog Andrew Ellis de, "insan evrimi açısından bakıldığında, beynin zaten okumak için evrilmiş olmadığı gerçeğine dikkat çeker; gördüğümüz gibi, sadece okumaya özgü genler ya da biyolojik yapılar yoktur. Bunun yerine, okumak için her beyin esasen başka işler için tasarlanmış ve genetik olarak programlanmış eski bölgeleri (mesela nesneleri tanımak ve adlarını hatırlamak) bağlayarak yeni devreler yaratmayı öğrenmelidir. (…) Disleksinin sebeplerini bulmak için beynin eski yapılarına ve bunların çoklu süreç, yapı, nöron ve gen katmanlarına bakmamız gerekir ki, bunların hepsi de okuma devresini oluşturacak şekilde hızlı bir eşzamanlılıkla bir araya gelir."

 

Disleksi üzerine çalışmalar yürüten Maryanne Wolf’un ilk oğlu da okumayı sökmekte zorlanmış. Yazarın Proust ve Mürekkepbalığı’nda okuma güçlüğü çeken çocukları incelikli olarak tarif edebilmesinin sırrı da, onu bu kitabı yazmaya iten sebeplerden biri de bu olabilir belki: “Parlak bir çocuk, mesela bir oğlan çocuğu okula içi kıpır kıpır, hayat dolu bir şekilde başlıyor; herkes gibi o da okumayı sökmek için epey çabalıyor, ama ne oluyorsa oluyor, diğerlerinin aksine okumayı bir türlü sökemiyor; ana babası daha çok çabalamasını söylüyor; öğretmenleri 'potansiyelini kullanmadığını' söylüyor; diğer çocuklar ise 'gerzek' ve 'aptal' olduğunu söylüyor. Bir baltaya sap olamayacağı mesajını net bir şekilde alıyor ve okula gittiğindeki hevesli halinden eser kalmadan okulu terk ediyor. Sırf bir çocuk okumayı sökemedi diye bu hikayenin kaç kez yaşandığını varın siz düşünün."

 

Her çocuğun okumayı sökebileceğini, sadece bazı çocuklara okuma öğretilirken farklı yöntemler izlenmesi gerektiğini anlatan Wolf, bu güçlüğün “aptallıktan” değil, beyin yapısındaki –kimi zaman oldukça işlevsel– bir farklılıktan kaynaklandığını söylüyor. Thomas Edison, Leonardo da Vinci, Albert Einstein, Andy Warhol, Picasso, Keira Knightley ve Johnny Depp gibi “ünlüler”in okuma güçlüğü çektiği düşünüldüğünde Wolf’un hiç de haksız olmadığı ortaya çıkıyor.

 

Beş yaşından küçük çocukların nadiren okumayı sökebileceği gerçeğinin de altını çizen Proust ve Mürekkepbalığı, çocuklara sadece aptal gibi değil, yaşıtlarına fark atacak bir proje gibi de davranılmaması gerektiğini hatırlatan, okuyan beynin bilimine giriş niteliği taşıyan, bir akademisyenin elinden çıktığı halde sadece akademisyenleri değil okuyan herkesi ilgilendiren, beynin dijital dünyaya nasıl uyum sağlayabileceği üzerine de düşündüren bir kitap. Hatırlattığı en büyüleyici şey ise, okuyabilmek için değişen beynin, okuduklarıyla da değişmeyi sürdürdüğü…

 

 

 


 

 

 

 

Görsel: Eren Su Kibele Yarman

 

 

 

Yorumlar

Yorum Gönder

Yeni yorum gönder

Diğer Eleştiri Yazıları

I. Dünya Savaşı’nı takip eden günlerde, İrlandalı genç bir meteoroloji uzmanı, Antartika’daki kuş uçmaz kervan geçmez bir adaya bir yıllığına tayin edilir. Onu bırakacak olan gemi, bir önceki meteoroloji uzmanını alıp dönecektir ancak adada karşılaştıkları tek insan, tuhaf ve yabani deniz feneri bekçisi olur.

Birçok edebiyatçı intiharı temalaştırıp yazı ve şiirlerinde kullanmış ama bazıları onu metnin dışına taşıyarak bizzat tecrübe etmiştir. Ölümün sınır uçlarında gezinen ve kendi iplerini kendi kalemleriyle çeken bu edebiyatçılar yazdıkları metinlerle, arkalarında bıraktıkları notlar ve şiirlerle boğazda kalan bir düğüm gibi atılıyor hayatın sayfasına.

 

Edebiyat ödülleri, ister ulusal olsun ister uluslararası, daima tartışmalarla örülü bir ağın içindedir. Çünkü roman, öykü, şiir, kurmaca hatta edebiyatın ta kendisi dahi yüzde yüz objektif bir bakış açısıyla değerlendirilecek, teraziye konulup tartılacak, laboratuvara sokulup incelenecek şeyler değil.

Genç bir yazarın edebi serüvenine şahitlik etmek ne güzeldir. Hem o yazarın dilinin, üslubunun, zihninin olgunlaşmasını izlemek hem de yaptığı yenilikleri, aldığı riskleri, denediği türleri görmek mümkündür. Diğer yandan da, yazarımızın eserlerini kronolojik bir sıraya koyup işlediği konuları ve o konuları ele alırken takındığı tavırları görmek, edebiyat sosyolojisi yapmayı da sağlar.

Uzayı Silahlandırma Promosyonu 

Söyleşi

Selim İleri ile edebiyat ve hayat hakkında

ŞahaneBirKitap

Kardeşlik köprüydü, herkes yerinde durdukça yıkılmayacak bir köprü, ayakları ayaklarımız olan. İki yakamız bir arada olacaktı sabit oldukça kademlerimiz. Kardeşlik perdeydi, ayrı düşsek de yırtmayacağımız bir perde, sinema perdesi değildi fakat başkalarının üzerinde kendi filmlerini oynatacağı.

 

FikriSabit

Fikri Sabit, Ursula K. Le Guin'le aynı fikirdedir ey okur, edebiyat her zaman küçük bir kalabalığın ilgisini çeker, geriye kalan, kitlesel olan her şey doğası gereği poptur, piyasadır.

Geçtiğimiz hafta iki edebiyat dergisi –İzafi Dergisi ile Sarnıç Öykü-, kapandığını açıkladı arka arkaya. Hemen hemen aynı anda gelen bu iki haberin, bizim edebiyat ortamımız için bir haber değeri yok, maalesef. Ne de olsa edebiyat dergisi dediğimiz, kısacık bir ömre daha doğarken hapsolmuş, solgun bir heves demek bu ülke topraklarında. Bunda hepimiz hemfikiriz.